Haber Detayı
19 Temmuz 2021 - Pazartesi 09:38
 
Eski Urfa Sokakları
Dünya’da tarihiyle, kültürüyle, mimarisiyle, sanatıyla, gelenek ve görenekleriyle, bağrında yetiştirdiği bilim ve sanat insanlarıyla büyük yankı uyandırmış kadim şehirler vardır. Urfa, hayatlı (avlulu) evleriyle, evlerin sokağa taşan cumbaları ve altından yol geçen kabaltılarıyla, tarihi cami ve kiliseleriyle, han ve hamamlarıyla, meydan ve çeşmeleriyle, bazalt taş döşemeli sokakları ile bir açık hava müzesi görünümündedir.
KÜLTÜR Haberi
Eski Urfa Sokakları

Dünya’da tarihiyle, kültürüyle, mimarisiyle, sanatıyla, gelenek ve görenekleriyle, bağrında yetiştirdiği bilim ve sanat insanlarıyla büyük yankı uyandırmış kadim şehirler vardır. Urfa, hayatlı (avlulu) evleriyle, evlerin sokağa taşan cumbaları ve altından yol geçen kabaltılarıyla, tarihi cami ve kiliseleriyle, han ve hamamlarıyla, meydan ve çeşmeleriyle, bazalt taş döşemeli sokakları ile bir açık hava müzesi görünümündedir.

 


Mezopotamya’nın kalbi olan kadim kent Şanlıurfa, Ortadoğu’ya açılan önemli bir kapı olmuş ve sahip olduğu eşsiz değerleri ile tarihte olduğu gibi bugün de stratejik önemini korumuştur. Birçok medeniyete beşiklik eden bu kadim kent, kültür ve medeniyetlerin buluştuğu, birbirinden farklı dinlerin, ırkların kaynaştığı bir hoşgörü şehri olmuştur. Urfa, hayatlı (avlulu) evleriyle, evlerin sokağa taşan cumbaları ve altından yol geçen kabaltılarıyla, tarihi cami ve kiliseleriyle, han ve hamamlarıyla, meydan ve çeşmeleriyle, bazalt taş döşemeli sokakları ile bir açık hava müzesi görünümündedir. Bu özelliğinden dolayıdır ki ‘‘Müze Şehir Urfa’’ olarak da anılır. Urfa’nın mimari yapısının şekillenmesinde iklim, inanç, gelenek ve görenekler ve aile yapısı etkili olmuştur. Şanlıurfa’da yüksek ve kalın duvarlı evler, kabaltılar ve dar sokakların inşa edilmesi daha çok aşırı sıcaklardan korunma amaçlı olmuştur. Şanlıurfa mimarisinin kendine has tarzı, iklim ve sosyal yaşamın getirdiği hayat tarzıyla da birleşince yöremize has bir yapı modeli ortaya çıkmıştır. Tarihin en büyük kültür mirasının örneklerini bağrında saklayan Şanlıurfa ilimizde, birçok medeniyetlere ait dini, ticari, sivil, askeri ve sosyal mimari eserler bulunur. Bu mimari eserlerden biri olan kabaltılar hem işlevsel yönüyle hem de tarihi sokaklara kazandırdıkları estetik görünümleriyle insanda büyük bir hayranlık uyandırmaktadır. Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde bulunan Şanlıurfa, Mardin, Diyarbakır, Adıyaman, Gaziantep, Kilis ve Siirt’te çok güzel kabaltı örneklerine rastlanılmaktadır. Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde yoğun bir şekilde yapılması, iklimin sıcak olmasından dolayı gölgeye duyulan ihtiyaçtan kaynaklanmaktadır. Kültürel mirasımızın en güzel örneklerinden olan bu kabaltılar, Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın mimarlık örneği listesinde yer almaktadır. Güneydoğu Anadolu Bölgesi illerinin Osmanlı döneminden kalan en önemli mimari detaylardan olan kabaltılar, bir gelinlik gibi tarihi sokakları süslemekte ve sokakları birbirine bağlayan birer köprü görevi görmektedirler. Mimaride bir örtü sistemi olan ‘‘tonoz’’ kelimesinin Urfa mimari terimler sözlüğündeki karşılığı ‘‘kab’’ dır. Urfa’da ‘‘Kab Ev’’ denildiğinde ‘‘tonozlu oda’’ kastedilir. Bu nedenle ‘‘kabaltı’’ denildiğinde tonoz altındaki geçit kastedilir. Şanlıurfa’da iklimin sıcaklığı nedeniyle açık alanlarda gölge mekana duyulan ihtiyaç, yolların dar, yapıların ise yollara gölge verecek şekilde konumlanmasına sebep olmaktadır. Sokaklara gölge vermek amacıyla yapılan “kabaltılar” sokak perspektifinde gölgeli mekanlar oluşturur. Sokak, kabaltı denen bu yapıların altından geçerek devam eder ve üstü ev olarak kullanılır. Üst örtünün bazen düz veya çapraz tonozlarla bazen de ahşap direklerle bazen de lento taşlarla geçildiği görülmektedir. Kabaltının boyu birkaç çapraz tonozla devam ederken, diğer yönden başka çıkmaz bir sokağa açılabilir. Kabaltının her iki yanında bulunan mekânlar eve ait geçit, sokağa bakan bir oda veya servis mekânı olarak düzenlenmiştir. Bölge illerinin çoğunda görülseler de Urfa’daki kabaltılar, gerek sayıca fazlalıkları gerekse estetik görünümleriyle bölgenin en güzel kabaltı örneklerini oluştururlar. Yoğunluk il merkezinde olmak üzere Birecik, Siverek ve Halfeti ilçelerinde de çok güzel örnekleri mevcuttur. İl merkezindeki kabaltılar genelde çapraz ve beşik tonozla örtülüdür. Birecik, Siverek ve Halfeti ilçesinde ahşap tavanlı, lentolu kabaltılara da rastlanılmaktadır. GİRİŞ 11 Kabaltıların üzeri kişisel mülkiyete, alt kısmı kamunun sokak kullanımına açıktır. Kabaltılar sokaklarda rüzgar koridorunu oluşturduğundan aynı zamanda serin mekânlardır. Yapılma amacı sokağa serinlik vermek ya da mimari zenginlik katmak olduğu gibi, evin sokak tarafında kalan parselin kabaltı üzerine yapılan oda ile kullanımını sağlamaktır. Urfa’da bu anlamda kabaltının üstünü konut olarak kullanan ailelerin ismiyle ünlenmiş çok sayıda kabaltı örneği vardır. Hacı Abo Kabaltısı, Ninolar Kabaltısı, Zahterler Kabaltısı, Hacı Ğaffaroğlu Kabaltısı, Ateşbeg Kabaltısı, Vanes Kabaltısı, Beglerin Kabaltısı, Siverekli Ali Efendi Kabaltısı, Aksoylar Kabaltısı, Halil Ettune Kabaltısı, Kefiyeler Kabaltısı, Saraçların Kabaltısı, İbrahim Tekok Kabaltısı, Muhtesiplerin Kabaltısı, Siverek’te Bucaklar Kantarması ( kabaltı), Alhaslar Kantarması (kabaltısı), Halfeti’de Ağarların Kabaltısı, Vakkas Anaç Kabaltısı, Birecik’te Şeyh Müslüm Efendi Kabaltısı bunlara örnek olarak verilebilir. Urfa’nın en önemli tarihi sokakları olan Yorgancı Sokak, Mahkeme Sokak, Hızanoğlu Sokak, Sakibiye Sokak, Kara Musa Sokak, Vatan Sokak, Örtük Sokak, Narinci Sokak, Nabi Sokak, Madenli Sokak, Tamburacı Derviş Sokağı, Tarakçılar Sokak ve Rastgeldi Sokak ta çok güzel kabaltı örnekleri bulunmaktadır. Eskiden sokaklar için zaruriyet olarak kabul edilen kabaltılar, günümüzde sokağa estetik görünüm kazandıran bir yapılaşma tarzı olarak değerlendirilmektedir. Halk arasında ‘‘altından yol geçen evler’’ olarak da bilinen kabaltılar, yazın sıcaktan korunulan, kısa bir an için de olsa serinliğinden, gölgesinden faydalanılan, soluklanılan geçitler olduğu bilinir. Şanlıurfa tarihi sokak ve caddelerinin en dikkat çekici unsurlarından biri olan kabaltılar; kentin mimari dokusunu rahatlatan bir unsur olmuştur. Yazın sıcak geçen Şanlıurfa’da sokakların oluşumu ve kabaltıların oluşumu hâkim rüzgâr yönüne göre şekillenmiştir. Geçmişten günümüze kadar varlıklarını sürdürebilen bu kabaltılar hakkında detaylı bir araştırma yapılmaması, kabaltılarla ilgili en büyük eksiklik olarak göze çarpmaktadır. Bu çalışmamız esnasında Şanlıurfa’ nın bütün kabaltıları büyük bir titizlikle incelenip, tanımlamaları yapıldı ve kabaltıların ölçüleri alındı. Şanlıurfa eşrafından olan bazı vatandaşlarımızdan kabaltılar hakkında bilgiler edinildi. Bir yıla aşkın yaptığımız bu çalışma esnasında Şanlıurfa kabaltıları hakkında daha detaylı bilgilere ulaşmanın sevincini yaşıyoruz. Şanlıurfa Mimarisinde Kabaltılar isimli çalışmamız içerisine Harrankapı ve Birecik Urfakapısı’nı da dahil ettik. Fiziksel ve işlevsel yönleriyle kabaltılara çok benzeyen bu tarihi iki şehir kapısı, Şanlıurfa’nın tarihine ışık tutan en önemli kültür mirasımız arasındadır. Birecik Urfakapısı gerek sülüs yazılı kitabeleriyle gerek bitkisel motifli taş süslemeleriyle bu coğrafyadaki en önemli şehir kapılarından biridir. Şanlıurfa kabaltıları inşasında yoğun olarak yöre halkının ‘‘havara taşı’’ dediği malzeme kullanılmıştır. Bazı kabaltılarda az da olsa bazalt (karataş) ve ahşap malzeme tercih edilmiştir. Şanlıurfa Kabaltıların inşa tarihi ve bu yapıları yapan banisi (ustası) belli değildir. Kabaltıların üzerinde yapı hakkında bilgi veren ( birkaç örnek dışında) herhangi bir kitabeye rastlanılmamaktadır. Şanlıurfa’da özellikle tarihi sokaklarda rastlanılan kabaltılar yaklaşık 5-15 metre uzunluğunda, 3-4 metre genişliğinde görülmektedir. Tarihi Şanlıurfa sokaklarının en güzel mimari unsurlarından olan kabaltılarımız; Siverek’te Kantarma, Mardin’de Abbara, Siirt’te ise Sabat olarak adlandırılmaktadır. Şanlıurfa Kabaltıları; 2010 yılında Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesi tarafından restore edilerek yeni bir çehreye kavuşturulmuş ve kabaltılar gizli ışıklandırma ile ışıklandırılmıştır

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Kaynak: Editör:
Etiketler: Eski, Urfa, Sokakları,
Diğer Fotoğraflar
Diğer fotoğrafları büyük görüntülemek için üzerini tıklayın.
Eski Urfa Sokakları
Eski Urfa Sokakları
Eski Urfa Sokakları
Eski Urfa Sokakları
Yorumlar
Haber Yazılımı